Trung Quốc tăng ảnh hưởng tại châu Á nhờ xung đột Trung Đông

Sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran và eo biển Hormuz bị phong tỏa, Trung Quốc cấm xuất khẩu sản phẩm dầu mỏ, gây sức ép lên các nước châu Á phụ thuộc vào nhiên liệu máy bay, xăng và dầu diesel từ các nhà máy lọc dầu Trung Quốc.

Nhiều chính phủ châu Á đã đề nghị Bắc Kinh giúp giảm ảnh hưởng của xung đột. Khác với phần còn lại của khu vực, Trung Quốc đang ở thế mạnh. Nước này là nhà nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới, sở hữu dự trữ lớn, giảm phụ thuộc vào dầu ngoại nhập và đầu tư hàng trăm tỷ USD vào công nghệ năng lượng sạch.

Philippines yêu cầu Trung Quốc không hạn chế xuất khẩu phân bón. Sau chuyến thăm Trung Quốc tháng trước, ngoại trưởng Australia cho biết Bắc Kinh sẽ hợp tác với các công ty Australia về vận chuyển nhiên liệu máy bay.

Theo các thông cáo chính phủ, những cuộc tiếp xúc này giúp Trung Quốc cam kết xử lý các vấn đề an ninh năng lượng khu vực, trong khi các nước khác thúc đẩy đối thoại ngoại giao với Bắc Kinh và hợp tác trong các dự án năng lượng tái tạo tương lai. Hoạt động ngoại giao này giúp một phần nhiên liệu Trung Quốc tiếp tục được xuất khẩu, qua đó giúp châu Á tránh được những kịch bản xấu nhất khi xung đột bùng phát.

Bắc Kinh đang tự xem mình là nước dẫn đầu tương lai dùng năng lượng tái tạo và nguồn năng lượng tự chủ trong nước, trái ngược với việc Tổng thống Donald Trump ưu tiên dầu mỏ và khí đốt, khiến nhiều nước dễ bị ảnh hưởng bởi biến động ở Trung Đông.

“Trung Quốc đang thận trọng hỗ trợ các nước láng giềng”, Michal Meidan, trưởng bộ phận nghiên cứu năng lượng Trung Quốc tại Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford, cho biết. “Họ dùng điều này như một công cụ quyền lực mềm để nói rằng: Chúng tôi sẽ hỗ trợ an ninh năng lượng cho các bạn, nhưng ưu tiên trước hết vẫn là Trung Quốc, đồng thời tạo nền tảng cho việc bán công nghệ xanh như một giải pháp an ninh trong tương lai”, ông nói thêm.

Trong nhiều năm, Trung Quốc đã dùng sức mạnh kinh tế và công nghệ để mở rộng ảnh hưởng toàn cầu thông qua Sáng kiến Vành đai và Con đường, với khoảng 1.000 tỷ USD cho vay và viện trợ cho các dự án hạ tầng, chủ yếu ở các nước đang phát triển. Nhưng xung đột Iran cho phép Bắc Kinh mở rộng ảnh hưởng mà không phải chịu rủi ro hình ảnh như khi cho các nước nợ nần vay tiền. “Giới chức Trung Quốc nhận thức được phản ứng tiêu cực đó và xem năng lượng sạch là cách cải thiện hình ảnh của Sáng kiến Vành đai và Con đường”, Dan Wang, Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại Eurasia Group, nhận định.

Dầu mỏ vẫn tiếp tục được xuất khẩu từ Trung Quốc trong tháng đầu của cuộc chiến, dù các chuyên gia cảnh báo không nên quá chú ý vào số liệu xuất khẩu vì chúng biến động mạnh theo từng tháng. Xuất khẩu phân bón sang Philippines tăng 33% và dầu diesel sang Philippines tăng 187% trong tháng 3 so với tháng trước.

Các nền kinh tế châu Á vẫn đang chật vật vì chi phí xung đột, ở mức chưa từng thấy kể từ khi đại dịch COVID-19 làm tê liệt phần lớn thương mại toàn cầu. Các nhà kinh tế cảnh báo eo biển Hormuz càng bị phong tỏa lâu, thiệt hại dài hạn với khu vực còn phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ Trung Đông sẽ càng nghiêm trọng.

Tuy nhiên, việc Trung Quốc tiếp tục xuất khẩu một số sản phẩm dầu mỏ sang một số nước đã phần nào giảm bớt áp lực và cho thấy Bắc Kinh dùng các biện pháp hỗ trợ trong khủng hoảng để tạo thiện cảm, theo các nhà phân tích và chuyên gia năng lượng. “Lệnh cấm của Trung Quốc không phải là cấm hoàn toàn”, ông Wang nói. “Nó mang tính chọn lọc hơn và dường như quan hệ ngoại giao tốt đóng vai trò rất lớn”.

Ví dụ, Úc là nước được hưởng lợi vì quan hệ với Bắc Kinh đang cải thiện. “Vì vậy họ vẫn nhận được một phần nhiên liệu, dù không đủ toàn bộ nhu cầu”, ông Wang nói sau chuyến đi Trung Quốc và gặp các chuyên gia trong ngành.

Đôi lúc, Trung Quốc đưa ra triển vọng hỗ trợ để đổi lấy việc chấp nhận các điều kiện chính trị của họ. Ví dụ, vào tháng 3, khi Đài Loan gấp rút tìm nguồn năng lượng mới, Văn phòng Các vấn đề Đài Loan của Trung Quốc đã đưa ra một đề nghị ngầm với hòn đảo này.

Cơ quan này cho biết Đài Loan sẽ có “an ninh tài nguyên tốt hơn sau khi thống nhất hòa bình, với sự hậu thuẫn của tổ quốc hùng mạnh”. Hòn đảo này nhập khẩu hơn 96% năng lượng và khoảng 60% lượng dầu đi qua eo biển Hormuz.

Xung đột ở Iran đã phơi bày nhiều điểm yếu của châu Á, và không chỉ Trung Quốc dùng nguồn lực để giúp khu vực vượt qua khủng hoảng. Nhật Bản cam kết hỗ trợ 10 tỷ USD cho các nước Đông Nam Á ứng phó giá dầu tăng mạnh và hỗ trợ các nhà máy cung cấp thiết bị quan trọng cho ngành công nghiệp Nhật.

Nhưng với Trung Quốc, cuộc chiến cũng tạo cơ hội thúc đẩy công nghệ năng lượng tái tạo trong khu vực. Trung Quốc đang dẫn đầu thế giới về khai thác thiết bị cho điện mặt trời, điện gió, lưới điện thông minh và xe điện. Xuất khẩu các mặt hàng này giúp duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu – động lực quan trọng của nền kinh tế trong nước đang trì trệ. “Xung đột này tạo bàn đạp để họ đạt mục tiêu trở thành cường quốc năng lượng”, Erica Downs, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, nhận định. “Việc họ dùng công nghệ năng lượng như công cụ thưởng hay gây sức ép đều có ích”, ông nói.

Trong một bài bình luận đăng vài tuần trước khi xung đột ở Iran nổ ra, truyền thông nhà nước Trung Quốc cho rằng trở thành “cường quốc năng lượng” sẽ giúp nước này tăng “thế chủ động chiến lược trong cạnh tranh giữa các cường quốc”. Bài viết phản ánh nỗ lực rộng hơn của Bắc Kinh nhằm tăng khả năng tự chủ và chống chịu về năng lượng, nguyên liệu thô, khoáng sản chiến lược và chuỗi cung ứng.

Trung Quốc đã “phát huy đầy đủ vai trò tích cực của ngoại giao năng lượng”, Wei Xiaowei, Giám đốc Vụ Hợp tác Quốc tế thuộc Cục Năng lượng Quốc gia Trung Quốc, viết trong một báo cáo vài ngày sau khi xung đột bắt đầu. Ông nhắc tới các dự án tại hàng chục quốc gia, nhiều dự án do doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc hậu thuẫn, gồm các trang trại điện gió ở Kazakhstan và Montenegro, cùng các nhà máy điện mặt trời tại UAE, Argentina và Algeria.

Xung đột ở Trung Đông cũng tạo đầu ra cho lượng dư thừa xe điện, pin mặt trời và công nghệ xanh của Trung Quốc. Xuất khẩu pin mặt trời của nước này trong tháng 3 tăng hơn gấp đôi so với tháng trước, trong khi xuất khẩu xe điện cũng tăng dù nhiều thị trường áp thuế để hạn chế hàng Trung Quốc.

Những chỉ trích rằng các nhà khai thác Trung Quốc đang tràn ngập thị trường toàn cầu bằng hàng giá rẻ đã dịu bớt giữa lúc khủng hoảng năng lượng leo thang. “Có nhiều nước từng chỉ trích và bất bình vì tình trạng dư thừa công suất và việc Trung Quốc đẩy hàng ra thị trường quốc tế”, ông Downs nói. “Nhưng khi đang ở giữa khủng hoảng, điều đó không còn quá tệ nữa”.