Hợp đồng tương lai là một trong những công cụ phổ biến của thị trường hàng hóa phái sinh, cho phép các bên thỏa thuận giao dịch tại một mức giá xác định trước.
Điểm đặc biệt là giao dịch được thực hiện ngay khi lệnh được khớp, nhưng nghĩa vụ thanh toán hoặc tất toán có thể diễn ra vào một thời điểm sau đó theo quy định của hợp đồng.
Vậy hợp đồng tương lai là gì? Cơ chế hoạt động như thế nào? Nhà đầu tư cần bao nhiêu vốn để tham gia?
Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ bản chất, đặc điểm và cách giao dịch hợp đồng tương lai.
Tổng quan về hợp đồng hàng hóa tương lai
Khái niệm hợp đồng tương lai trong thị trường hàng hóa phái sinh
Hợp đồng tương lai (Futures Contract – FC) là một hợp đồng phái sinh được chuẩn hóa và giao dịch trên sở giao dịch. Hợp đồng quy định việc mua hoặc bán một tài sản theo mức giá được xác định khi giao dịch, với thời điểm thực hiện nghĩa vụ vào một thời điểm cụ thể trong tương lai.
Trong giao dịch hàng hóa, tài sản cơ sở gồm các nhóm nông sản, nguyên liệu công nghiệp, kim loại và năng lượng. Một số mặt hàng tiêu biểu gồm ngô, đậu tương, lúa mì, cà phê, cao su, đường, bạc, đồng và quặng sắt.
Không giống các thỏa thuận mua bán thông thường, hợp đồng tương lai được chuẩn hóa, niêm yết và giao dịch tập trung trên sàn giao dịch hàng hóa phái sinh, qua đó tăng tính minh bạch, thanh khoản và hiệu quả giao dịch cho cả bên mua lẫn bên bán.
Các bên tham gia: vị thế mua (Long) và vị thế bán (Short)
Trong hợp đồng tương lai, Long và Short đại diện cho hai hướng của một vị thế giao dịch. Long là vị thế mua, thường được mở khi nhà đầu tư kỳ vọng giá tài sản cơ sở sẽ tăng. Nếu giá tăng đúng dự đoán, giá trị vị thế Long có thể tăng và tạo ra lợi nhuận.
Ngược lại, Short là vị thế bán, thường được sử dụng khi nhà đầu tư dự đoán giá tài sản cơ sở sẽ giảm. Khi giá giảm theo kỳ vọng, vị thế Short có thể phát sinh lợi nhuận. Tuy nhiên, nếu giá đi ngược dự đoán, nhà đầu tư sẽ chịu thua lỗ.
Việc có thể giao dịch theo cả hai chiều là điểm khác biệt quan trọng của hợp đồng tương lai so với hình thức mua tài sản và chờ giá tăng. Nhà đầu tư có thể tìm kiếm cơ hội khi thị trường tăng hoặc giảm, nhưng cần quản trị rủi ro chặt chẽ vì mỗi vị thế đều có thể phát sinh thua lỗ.
Mục đích sử dụng
Hợp đồng tương lai thường được sử dụng cho hai mục đích chính: phòng hộ rủi ro và đầu cơ.
- Phòng hộ rủi ro: Doanh nghiệp dùng hợp đồng tương lai để giảm ảnh hưởng khi giá hàng hóa thay đổi. Ví dụ, một công ty sản xuất lo giá nguyên liệu sẽ tăng trong thời gian tới. Công ty có thể mở một vị thế phù hợp để bù đắp một phần chi phí tăng thêm khi mua nguyên liệu trên thị trường. Trong trường hợp này, hợp đồng tương lai được dùng để bảo vệ doanh nghiệp trước biến động giá.
- Đầu cơ: Nhà đầu tư dự đoán giá sẽ tăng hay giảm rồi mở vị thế để tìm kiếm lợi nhuận. Nếu nghĩ giá sẽ tăng, nhà đầu tư có thể mở vị thế Long, tức là vị thế mua. Nếu nghĩ giá sẽ giảm, họ có thể mở vị thế Short, tức là vị thế bán.
Trong thị trường hàng hóa phái sinh, nhà đầu cơ tham gia thị trường dựa trên dự đoán về giá trong tương lai. Trong khi đó, các doanh nghiệp trong chuỗi hàng hóa thường dùng hợp đồng tương lai để giảm rủi ro từ thay đổi giá.
Đặc điểm của hợp đồng tương lai
Hợp đồng tương lai có cấu trúc khác biệt so với giao dịch hàng hóa thông thường. Những đặc điểm này góp phần tạo nên tính minh bạch và cơ chế quản trị rủi ro đặc thù của thị trường phái sinh.
Tính chuẩn hóa và được niêm yết trên sở giao dịch
Một đặc điểm quan trọng của hợp đồng tương lai là tính chuẩn hóa. Sở giao dịch quy định trước các điều khoản như quy mô, chất lượng hàng hóa, tháng đáo hạn và phương thức thanh toán.
Nhà đầu tư chủ yếu giao dịch dựa trên giá. Nhờ đó, các bên có thể dễ dàng mua bán trên cùng một thị trường.
Bù trừ và yêu cầu ký quỹ khi giao dịch
Khi giao dịch hợp đồng tương lai, nhà đầu tư không cần bỏ ra toàn bộ số tiền bằng giá trị hợp đồng. Thay vào đó, họ chỉ cần nộp một khoản tiền gọi là ký quỹ để có đủ khả năng thực hiện giao dịch.
Khoản ký quỹ này không phải tiền mua hàng hóa. Nó giống như một khoản tiền đảm bảo trong quá trình giao dịch. Hệ thống bù trừ sẽ theo dõi số tiền ký quỹ và cập nhật lãi, lỗ của nhà đầu tư theo biến động giá trên thị trường.
Nếu thị trường đi ngược với dự đoán khiến tài khoản giảm xuống dưới mức yêu cầu, nhà đầu tư có thể phải nộp thêm tiền ký quỹ để tiếp tục giữ hợp đồng. Nếu không bổ sung đủ, vị thế có thể bị đóng theo quy định.
Đòn bẩy tài chính
Việc chỉ cần bỏ ra một phần giá trị hợp đồng để ký quỹ tạo ra đòn bẩy tài chính. Hiểu đơn giản, nhà đầu tư có thể dùng một số vốn nhỏ hơn để giao dịch một hợp đồng có giá trị lớn hơn.
Ví dụ, một hợp đồng có giá trị 100 triệu đồng nhưng chỉ yêu cầu ký quỹ 10 triệu đồng. Khi đó, với 10 triệu đồng, nhà đầu tư có thể mở một vị thế trị giá 100 triệu đồng, tương đương đòn bẩy 1:10.
Đòn bẩy giúp tăng hiệu quả sử dụng vốn, nhưng cũng khiến lãi và lỗ thay đổi nhanh hơn so với số tiền vốn ban đầu. Nếu giá đi đúng hướng, lợi nhuận trên số vốn bỏ ra có thể tăng nhanh. Ngược lại, nếu giá đi sai hướng, khoản lỗ cũng có thể tăng nhanh.
Vì vậy, đòn bẩy không có nghĩa là càng dùng cao càng tốt. Nhà đầu tư nên chọn quy mô giao dịch phù hợp với số vốn và mức rủi ro mà mình có thể chấp nhận.
Thanh toán lãi lỗ theo giá thị trường
Hợp đồng tương lai có cơ chế tính lãi lỗ theo giá thị trường mỗi ngày. Cơ chế này thường được gọi là Mark-to-Market.
Cuối mỗi ngày giao dịch, sàn sẽ xác định giá thanh toán của hợp đồng. Dựa trên mức giá này, hệ thống sẽ tính xem vị thế của bạn đang lãi hay lỗ. Nếu có lãi, tiền lãi được cộng vào tài khoản. Nếu bị lỗ, khoản lỗ sẽ được trừ trực tiếp.
Vì vậy, nhà đầu tư không cần chờ đến ngày đáo hạn mới biết mình đang lãi hay lỗ. Trong thời gian giữ lệnh, bạn nên thường xuyên kiểm tra số dư và mức ký quỹ trong tài khoản.
Dễ dàng đóng vị thế
Nhà đầu tư không bắt buộc phải giữ hợp đồng tương lai đến ngày đáo hạn. Họ có thể đóng vị thế sớm bằng cách thực hiện một giao dịch ngược lại với vị thế đang nắm giữ.
Ví dụ, nếu ở vị thế mua, nhà đầu tư chỉ cần bán cùng loại hợp đồng để đóng vị thế. Ngược lại, nhà đầu tư có thể mua lại hợp đồng để đóng vị thế bán.
Nhờ đó, nhà đầu tư có thể chủ động chốt lời, cắt lỗ hoặc điều chỉnh giao dịch khi thị trường thay đổi.
Tính thanh khoản cao
Tính thanh khoản là khả năng mua hoặc bán hợp đồng nhanh chóng mà không phải chờ quá lâu hoặc chịu mức chênh lệch giá quá lớn. Đây là một đặc điểm quan trọng của hợp đồng tương lai vì nhà đầu tư không chỉ cần mở lệnh dễ dàng mà còn phải có khả năng đóng lệnh khi muốn.
Hợp đồng tương lai có các điều khoản được chuẩn hóa về tài sản cơ sở, khối lượng, kỳ hạn và điều kiện giao dịch. Nhờ đó, nhiều nhà đầu tư có thể cùng tham gia mua bán một loại hợp đồng, tạo điều kiện để lệnh được khớp nhanh hơn.
Lợi ích và rủi ro khi đầu tư hợp đồng tương lai
Hợp đồng tương lai có thể hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa biến động giá và giúp nhà đầu tư tìm kiếm lợi nhuận từ cả chiều tăng lẫn chiều giảm của thị trường. Tuy nhiên, việc sử dụng ký quỹ khiến nhà đầu tư phải đối mặt với rủi ro.
Những lợi ích nổi bật
- Giảm rủi ro từ biến động giá: Doanh nghiệp có thể sử dụng hợp đồng tương lai để giảm tác động từ biến động giá hàng hóa. Ví dụ, nếu dự kiến cần mua nguyên liệu trong thời gian tới và lo ngại giá tăng, doanh nghiệp có thể mở vị thế phù hợp để giảm rủi ro khi giá nguyên liệu tăng.
- Tìm kiếm cơ hội khi giá tăng hoặc giảm: Nhà đầu tư có thể mở vị thế Mua (Long) khi kỳ vọng giá tăng hoặc Bán (Short) khi kỳ vọng giá giảm. Nhờ đó, nhà đầu tư có thể tìm kiếm cơ hội trong cả hai chiều của thị trường thay vì chỉ có thể giao dịch khi giá tăng. Tuy nhiên, lợi nhuận không được đảm bảo và phụ thuộc vào diễn biến thực tế của giá.
- Tối ưu hiệu quả sử dụng vốn: Nhà đầu tư chỉ cần duy trì một khoản ký quỹ theo yêu cầu thay vì thanh toán toàn bộ giá trị hợp đồng. Cơ chế này tạo ra đòn bẩy tài chính, giúp sử dụng số vốn nhỏ hơn để giao dịch hợp đồng có giá trị lớn hơn. Tuy nhiên, đòn bẩy cũng khiến mức lãi hoặc lỗ thay đổi nhanh hơn.
- Linh hoạt trong giao dịch: Thanh khoản tốt giúp nhà đầu tư dễ dàng mua, bán hoặc đóng vị thế trước ngày đáo hạn. Nhờ đó, nhà đầu tư có thể chủ động hơn trong việc chốt lời, cắt lỗ hoặc điều chỉnh vị thế. Tuy nhiên, mức độ thanh khoản vẫn phụ thuộc vào từng loại hàng hóa và kỳ hạn.
Những rủi ro cần lưu ý
- Giá có thể biến động mạnh: Giá hàng hóa có thể tăng hoặc giảm nhanh do cung cầu, thời tiết, lượng hàng tồn kho, chính sách và nhiều yếu tố khác. Nếu giá đi ngược dự đoán, nhà đầu tư có thể bị lỗ. Mức lỗ có thể lớn hơn vì tác động của đòn bẩy.
- Đòn bẩy làm tăng cả lãi và lỗ: Nhà đầu tư chỉ cần bỏ ra một phần tiền ký quỹ nhưng vẫn có thể giao dịch với giá trị hợp đồng lớn hơn. Vì vậy, chỉ một thay đổi nhỏ của giá hàng hóa cũng có thể khiến nhà đầu tư lãi hoặc lỗ đáng kể so với số tiền đã ký quỹ. Đòn bẩy càng cao có thể dẫn đến rủi ro thua lỗ càng lớn.
- Bổ sung tiền vào tài khoản: Nếu khoản lỗ làm số dư tài khoản thấp hơn mức yêu cầu, nhà đầu tư có thể phải nộp thêm tiền để tiếp tục giữ vị thế. Nếu không bổ sung đủ trong thời hạn quy định, vị thế có thể bị đóng.
- Cần quản lý số vốn hợp lý: Nếu giao dịch với quy mô quá lớn so với số vốn, tài khoản có thể bị thiệt hại nhiều khi giá đi ngược dự đoán. Trước khi giao dịch, nhà đầu tư nên xác định số tiền có thể chấp nhận mất, chọn quy mô phù hợp và lên kế hoạch đóng vị thế.
Định giá hợp đồng tương lai
Giá hợp đồng tương lai không hoàn toàn giống giá giao ngay của tài sản cơ sở. Hai mức giá có thể chênh lệch trong từng thời điểm do chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố.
Nắm rõ những yếu tố này giúp nhà đầu tư đánh giá xu hướng giá chính xác hơn, lựa chọn kỳ hạn phù hợp và kiểm soát rủi ro khi mở hoặc duy trì vị thế. Đây cũng là cơ sở để hiểu vì sao giá hợp đồng tương lai có thể cao hơn hoặc thấp hơn giá giao ngay.
Những yếu tố ảnh hưởng đến giá hợp đồng tương lai
Giá giao ngay của tài sản cơ sở là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến giá futures. Khi giá giao ngay thay đổi, giá của hợp đồng tương lai thường cũng biến động theo.
Ngoài ra, thời gian đến ngày đáo hạn càng dài, các chi phí như lãi suất, lưu trữ và bảo quản tài sản sẽ tăng và tác động đến giá của hợp đồng tương lai.
Với hàng hóa vật chất, chi phí lưu trữ và vận chuyển có thể làm giá hợp đồng cao hơn giá giao ngay. Hàng hóa phải bảo quản càng lâu thì các chi phí này càng cao.
Lãi suất là chi phí sử dụng tiền để mua và nắm giữ tài sản. Nếu nhà đầu tư dùng tiền để mua hàng hóa, họ cũng cần tính đến khoản lợi nhuận có thể kiếm được nếu dùng số tiền đó cho mục đích khác.
Ngoài ra, việc có sẵn hàng hóa để sử dụng cũng mang lại một lợi ích nhất định, gọi là convenience yield (lợi ích tiện dụng). Ví dụ, doanh nghiệp có sẵn nguyên liệu sẽ chủ động hơn khi cần sản xuất. Lợi ích này đôi khi có thể làm giá futures thấp hơn mức giá chỉ tính dựa trên các chi phí nắm giữ.
Công thức và ví dụ minh họa cách định giá
Một cách tiếp cận phổ biến để xác định giá lý thuyết của hợp đồng tương lai là mô hình Cost of Carry:
F = S × e^((r-d)T)
Trong đó:
- F: Giá lý thuyết của hợp đồng tương lai.
- S: Giá giao ngay của tài sản cơ sở.
- e: Hằng số Euler (xấp xỉ 2,718)
- r: Lãi suất, đại diện cho chi phí vốn trong thời gian nắm giữ.
- d: Lợi suất hoặc khoản lợi ích nhận được từ tài sản cơ sở.
- T: Thời gian còn lại đến khi hợp đồng đáo hạn.
Ví dụ: Giả sử giá giao ngay của một loại hàng hóa là 2.500.000 đồng. Lãi suất và chi phí nắm giữ quy đổi trong kỳ hạn tương lai là 5%/năm. Thời gian đến đáo hạn là 1 năm và bỏ qua convenience yield.
Khi đó:
F = 2.500.000 × e^((5%-0%) × 1) ≈ 2.500.000 × 1,0513 ≈ 2.628.250 đồng
Như vậy, theo mô hình lý thuyết, giá hợp đồng tương lai khoảng 2.628.250 đồng. Mức giá này cao hơn giá giao ngay 2.500.000 đồng do chi phí vốn và nắm giữ tài sản trong thời gian 1 năm.
Tuy nhiên, đây chỉ là mức giá lý thuyết. Giá hợp đồng tương lai trên thị trường còn chịu tác động bởi cung cầu, kỳ vọng giá và các yếu tố riêng của từng loại hàng hóa. Vì vậy, nhà đầu tư không nên sử dụng công thức này như cơ sở duy nhất để quyết định giao dịch.
Một số câu hỏi thường gặp về hợp đồng tương lai
Hợp đồng tương lai khác gì hợp đồng kỳ hạn?
Hợp đồng tương lai (Futures) và hợp đồng kỳ hạn (Forward) đều là thỏa thuận mua hoặc bán tài sản vào một thời điểm trong tương lai. Điểm khác biệt chính nằm ở cách giao dịch. Hợp đồng tương lai được chuẩn hóa và giao dịch trên sở giao dịch, trong khi hợp đồng kỳ hạn thường được thỏa thuận trực tiếp giữa các bên. Futures có cơ chế ký quỹ và cập nhật lãi lỗ theo giá thị trường, còn Forward có điều khoản linh hoạt hơn nhưng thường ít được chuẩn hóa.
Hợp đồng tương lai có phải mua hàng hóa thật không?
Không nhất thiết. Hợp đồng tương lai không phải lúc nào cũng yêu cầu nhà đầu tư mua hoặc bán hàng hóa thực tế. Trước ngày đáo hạn, nhà đầu tư có thể đóng vị thế bằng một giao dịch ngược chiều để chốt lãi hoặc lỗ. Tùy từng hợp đồng, việc giao nhận hàng hóa có thể được áp dụng khi đáo hạn. Vì vậy, nhà đầu tư cần kiểm tra điều khoản cụ thể trước khi giao dịch.
Cần bao nhiêu vốn để giao dịch hợp đồng tương lai?
Số tiền cần có phụ thuộc vào giá trị hợp đồng và mức ký quỹ được yêu cầu. Nhà đầu tư cần đáp ứng mức ký quỹ ban đầu và duy trì đủ số dư trong quá trình nắm giữ vị thế. Tuy nhiên, ký quỹ chỉ là một phần giá trị hợp đồng, nên nhà đầu tư cần chuẩn bị thêm nguồn vốn để xử lý trường hợp thị trường biến động bất lợi và phải bổ sung ký quỹ.
Xem chi tiết tại bài viết: Đầu tư hàng hóa phái sinh cần bao nhiêu tiền để bắt đầu?
Có thể đóng vị thế trước ngày đáo hạn không?
Nhà đầu tư có thể đóng vị thế trước ngày đáo hạn bằng cách thực hiện giao dịch ngược chiều với vị thế đang nắm giữ. Nếu đang Mua (Long), nhà đầu tư có thể bán hợp đồng tương ứng. Nếu đang Bán (Short), nhà đầu tư có thể mua lại hợp đồng. Nhờ đó, nhà đầu tư không nhất thiết phải chờ đến ngày đáo hạn mới kết thúc giao dịch.
Nhà đầu tư có thể kiếm lợi nhuận khi giá giảm không?
Khi dự đoán giá sẽ giảm, nhà đầu tư có thể mở vị thế Bán (Short). Nếu giá giảm đúng như dự đoán, vị thế có thể tạo ra lợi nhuận. Ngược lại, nếu giá tăng, nhà đầu tư sẽ bị lỗ. Vì vậy, khả năng giao dịch hai chiều giúp mở rộng cơ hội nhưng không làm giảm rủi ro.
Hợp đồng tương lai có thể được sử dụng để phòng ngừa rủi ro hoặc tìm kiếm lợi nhuận từ biến động giá. Tuy nhiên, cơ chế ký quỹ và đòn bẩy cũng khiến mức lãi, lỗ thay đổi nhanh hơn. Với người mới, điều quan trọng là hiểu rõ giá trị hợp đồng, mức ký quỹ, cách đóng vị thế và số vốn có thể chấp nhận rủi ro trước khi giao dịch.
Chủ động trang bị kiến thức, hiểu cơ chế vận hành và xây dựng chiến lược phù hợp cùng Edutrade. Tìm hiểu ngay để giao dịch chủ động và kiểm soát rủi ro tốt hơn.
Ngoài ra, bạn có thể đọc thêm một số thông tin liên quan tại các bài viết:
Theo dõi
Đăng nhập
0 Comments
Cũ nhất
