Hợp đồng kỳ hạn là gì? Đặc điểm và cách hoạt động của Forward Contract

Hợp đồng kỳ hạn là gì?

Hợp đồng kỳ hạn (Forward Contract) là thỏa thuận giữa hai bên về việc mua hoặc bán một tài sản cơ sở tại một thời điểm xác định trong tương lai, với mức giá được thống nhất tại thời điểm ký kết hợp đồng. Trong đó, bên mua cam kết mua tài sản vào thời điểm đã thỏa thuận, còn bên bán có nghĩa vụ bán tài sản theo các điều khoản của hợp đồng. Giá được hai bên xác định trước được gọi là giá kỳ hạn (Forward Price).

Hiểu đơn giản, hợp đồng kỳ hạn là hợp đồng giúp hai bên xác định trước các điều kiện của một giao dịch sẽ được thực hiện trong tương lai. Thay vì chờ đến thời điểm mua bán mới xác định giá theo thị trường, hai bên thống nhất mức giá ngay từ khi ký hợp đồng.

Ví dụ, một doanh nghiệp chế biến cần mua nguyên liệu sau ba tháng nhưng lo ngại giá tăng. Doanh nghiệp có thể ký hợp đồng kỳ hạn với nhà cung cấp để xác định trước mức giá mua. Đến thời điểm đã thỏa thuận, giao dịch được thực hiện theo các điều khoản của hợp đồng, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào mức giá thị trường lúc đó.

Khả năng xác định trước mức giá là lý do hợp đồng kỳ hạn có thể được sử dụng để hỗ trợ doanh nghiệp quản trị rủi ro trước những biến động bất lợi của giá tài sản hoặc hàng hóa.

Các yếu tố cấu thành hợp đồng kỳ hạn

Để hiểu rõ hơn kỳ hạn hợp đồng là gì và Hợp đồng kỳ hạn (Forward Contract) được hình thành như thế nào, có thể xem xét năm yếu tố cơ bản sau.

Tài sản cơ sở

Tài sản cơ sở là đối tượng được hai bên thỏa thuận mua bán trong tương lai. Tùy từng loại hợp đồng, tài sản cơ sở có thể là hàng hóa, ngoại tệ, chứng khoán, lãi suất hoặc các loại tài sản khác.

Với hợp đồng kỳ hạn hàng hóa, tài sản cơ sở có thể là các loại ông sản, kim loại hoặc nguyên liệu phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Các bên tham gia hợp đồng

Một hợp đồng kỳ hạn thường có hai bên:

• Bên mua: cam kết mua tài sản cơ sở vào thời điểm đã xác định.
• Bên bán: cam kết bán tài sản cơ sở theo các điều khoản đã thống nhất.

Do hợp đồng được thỏa thuận trực tiếp, các bên có thể thống nhất nhiều điều khoản phù hợp với nhu cầu thực tế.

Kỳ hạn và ngày thực hiện

Hai bên xác định trước thời điểm giao nhận hoặc thanh toán trong tương lai. Khoảng thời gian từ khi ký kết đến thời điểm thực hiện nghĩa vụ chính là kỳ hạn của hợp đồng.

Giá kỳ hạn

Giá kỳ hạn là mức giá mà bên mua và bên bán thống nhất cho giao dịch trong tương lai.

Việc định giá hợp đồng kỳ hạn phụ thuộc vào loại tài sản cơ sở, thời gian đến ngày đáo hạn và các yếu tố liên quan đến từng thị trường. Giá kỳ hạn vì vậy không nên được hiểu đơn giản là dự báo giá giao ngay trong tương lai.

Cơ chế thanh toán

Các bên cần xác định phương thức thực hiện nghĩa vụ khi hợp đồng đến hạn. Tùy cấu trúc thỏa thuận, hợp đồng có thể liên quan đến giao nhận tài sản hoặc thanh toán theo cơ chế đã được các bên thống nhất.

Hợp đồng kỳ hạn hoạt động như thế nào?

Cơ chế hoạt động của hợp đồng kỳ hạn có thể hình dung theo bốn bước:

Thỏa thuận điều khoản → Xác định giá kỳ hạn → Chờ đến thời điểm thực hiện → Thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng

Ở thời điểm ban đầu, bên mua và bên bán thống nhất tài sản cơ sở, khối lượng, mức giá, thời hạn và phương thức thanh toán.

Sau khi hợp đồng được thiết lập, giá thị trường của tài sản cơ sở có thể tăng hoặc giảm. Tuy nhiên, nếu không có thỏa thuận điều chỉnh khác, mức giá và nghĩa vụ đã xác lập trong hợp đồng vẫn là cơ sở để hai bên thực hiện giao dịch.

Ví dụ, doanh nghiệp ký hợp đồng mua một lượng nguyên liệu với giá 10 triệu đồng/tấn sau ba tháng. Nếu đến thời điểm thực hiện, giá thị trường tăng lên 11 triệu đồng/tấn, doanh nghiệp vẫn mua theo mức giá đã thỏa thuận là 10 triệu đồng/tấn. Ngược lại, nếu giá thị trường giảm xuống 9 triệu đồng/tấn, doanh nghiệp vẫn có nghĩa vụ thực hiện theo thỏa thuận ban đầu.

Điều này cho thấy hợp đồng kỳ hạn có thể giúp giảm sự bất định về giá, nhưng đồng thời cũng khiến một bên không được hưởng toàn bộ lợi ích nếu giá thị trường diễn biến thuận lợi hơn so với mức đã thỏa thuận.

Đặc điểm của hợp đồng kỳ hạn

Đặc điểm của hợp đồng kỳ hạn xuất phát chủ yếu từ việc hợp đồng được thiết lập theo thỏa thuận giữa các bên thay vì được chuẩn hóa hoàn toàn như hợp đồng tương lai.

Điều khoản có tính linh hoạt

Các bên có thể thỏa thuận về tài sản cơ sở, khối lượng, chất lượng, mức giá, thời hạn và các điều kiện thực hiện phù hợp với nhu cầu.

Đây là một trong những đặc điểm quan trọng khiến Forward Contract phù hợp với những nhu cầu phòng ngừa rủi ro cụ thể.

Thường được giao dịch trên thị trường OTC

Khi tìm hiểu hợp đồng kỳ hạn được giao dịch ở đâu, cần phân biệt Forward Contract với hợp đồng tương lai.

Hợp đồng kỳ hạn truyền thống thường được thỏa thuận trực tiếp giữa các bên trên thị trường phi tập trung (OTC – Over-the-Counter), thay vì được niêm yết và giao dịch tập trung trên sở giao dịch như Futures Contract.

Không được chuẩn hóa hoàn toàn

Các điều khoản của hợp đồng kỳ hạn có thể được thiết kế theo nhu cầu của bên mua và bên bán. Do đó, khối lượng, thời gian thực hiện hoặc đặc tính của tài sản có thể khác nhau giữa từng hợp đồng.

Thanh khoản thường thấp hơn hợp đồng tương lai

Do hợp đồng được thiết kế riêng giữa các bên, việc tìm một bên khác để tiếp nhận chính xác các điều khoản của hợp đồng có thể khó khăn hơn.

Tồn tại rủi ro đối tác

Với một hợp đồng được thỏa thuận trực tiếp, một trong những vấn đề cần xem xét là khả năng bên còn lại không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo thỏa thuận.

Các loại hợp đồng kỳ hạn phổ biến

Hợp đồng kỳ hạn có mấy loại? Không có một cách phân loại duy nhất. Nếu căn cứ vào tài sản cơ sở, các loại hợp đồng kỳ hạn thường được nhắc đến gồm:

Hợp đồng kỳ hạn hàng hóa

Hợp đồng kỳ hạn hàng hoá được thiết lập dựa trên một loại hàng hóa cơ sở. Đây là dạng hợp đồng có ý nghĩa đối với doanh nghiệp cần mua nguyên liệu hoặc người sản xuất cần bán hàng hóa trong tương lai.

Ví dụ, doanh nghiệp chế biến có thể muốn xác định trước giá nguyên liệu đầu vào, trong khi người sản xuất có thể muốn xác định trước giá bán đầu ra.

Hợp đồng kỳ hạn ngoại tệ

Các bên thống nhất việc mua hoặc bán một lượng ngoại tệ trong tương lai theo tỷ giá được xác định theo thỏa thuận.

Hợp đồng kỳ hạn cổ phiếu và trái phiếu

Tài sản cơ sở của hợp đồng là cổ phiếu hoặc trái phiếu, với điều kiện mua bán được xác định trước giữa các bên.

Hợp đồng kỳ hạn lãi suất

Hợp đồng liên quan đến việc xác định trước mức lãi suất cho một khoảng thời gian trong tương lai nhằm quản trị ảnh hưởng của biến động lãi suất.

Hợp đồng kỳ hạn không giao dịch

Một số hợp đồng kỳ hạn được thiết kế theo cơ chế thanh toán chênh lệch thay vì giao nhận trực tiếp tài sản cơ sở, tùy theo cấu trúc và thỏa thuận cụ thể.

Ý nghĩa và ứng dụng của hợp đồng kỳ hạn

Mục đích quan trọng của hợp đồng kỳ hạn là giúp các bên chủ động hơn trước sự không chắc chắn của giá trong tương lai.

Phòng ngừa rủi ro biến động giá

Doanh nghiệp có thể sử dụng hợp đồng kỳ hạn để xác định trước giá mua nguyên liệu hoặc giá bán sản phẩm trong tương lai.

Đối với doanh nghiệp thường xuyên chịu tác động từ biến động giá nguyên liệu, công cụ này có thể hỗ trợ hoạt động phòng ngừa rủi ro giá.

Cố định giá mua hoặc bán trong tương lai

Bên mua có thể muốn hạn chế tác động nếu giá tăng, trong khi bên bán có thể muốn giảm ảnh hưởng nếu giá giảm.

Việc xác định giá từ trước giúp hai bên giảm mức độ phụ thuộc vào giá thị trường tại đúng thời điểm giao dịch diễn ra.

Hỗ trợ doanh nghiệp chủ động chi phí và doanh thu

Khi một phần giá đầu vào hoặc đầu ra được xác định trước, doanh nghiệp có thêm cơ sở để lập kế hoạch chi phí, doanh thu và dòng tiền.

Tuy nhiên, phòng ngừa rủi ro không đồng nghĩa với việc luôn đạt được mức giá tốt nhất. Mục tiêu chính là giảm sự bất định của biến động giá đối với hoạt động kinh doanh.

Ưu nhược điểm của hợp đồng kỳ hạn

Hiểu rõ ưu nhược điểm của hợp đồng kỳ hạn giúp doanh nghiệp đánh giá công cụ này phù hợp với nhu cầu nào.

Ưu điểm

Ưu điểm nổi bật là tính linh hoạt. Các bên có thể xây dựng hợp đồng dựa trên nhu cầu cụ thể về khối lượng, thời hạn, tài sản và phương thức thực hiện.

Hợp đồng kỳ hạn cũng có thể hỗ trợ doanh nghiệp xác định trước giá mua hoặc bán, từ đó giảm tác động của những biến động giá bất lợi.

Hạn chế và rủi ro

Đổi lại, hợp đồng kỳ hạn có một số hạn chế đáng lưu ý:

• Rủi ro đối tác: một bên có thể không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ.
• Thanh khoản thấp: hợp đồng được thiết kế riêng nên việc chuyển nhượng hoặc thoát khỏi thỏa thuận có thể khó hơn.
• Chi phí cơ hội: nếu giá thị trường diễn biến theo hướng có lợi, bên đã cố định giá có thể không tận dụng được toàn bộ biến động đó.
• Khó thay đổi hợp đồng: việc điều chỉnh hoặc chấm dứt trước hạn phụ thuộc vào thỏa thuận và sự đồng thuận của các bên.

Vì vậy, việc sử dụng Forward Contract cần xuất phát từ mục tiêu quản trị rủi ro cụ thể thay vì chỉ dựa trên kỳ vọng về hướng biến động giá.

Hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai khác nhau như thế nào?

Cả hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai đều liên quan đến việc mua hoặc bán tài sản tại một thời điểm trong tương lai. Tuy nhiên, hai loại hợp đồng có cơ chế tổ chức khác nhau.

Nếu đang tìm hiểu hợp đồng kỳ hạn khác gì hợp đồng tương lai, có thể xem bảng dưới đây:

Điểm cần lưu ý là hợp đồng kỳ hạn hàng hóa không đồng nghĩa với hợp đồng tương lai hàng hóa. Vì vậy, khi tìm hiểu hoạt động giao dịch qua sàn giao dịch hàng hóa, người mới cần xác định rõ loại hợp đồng đang được đề cập.

Thực trạng hợp đồng kỳ hạn ở Việt Nam

Tại Việt Nam, hợp đồng kỳ hạn hàng hóa có thể được sử dụng bởi nhiều đối tượng tham gia thị trường hàng hóa phái sinh, trong đó có doanh nghiệp doanh nghiệp, nhà cung cấp và người sản xuất nhằm xác định trước giá hàng hóa trong tương lai. Công cụ này đặc biệt đáng chú ý với những ngành có giá nguyên liệu biến động mạnh như nông sản.

Trong thực tế, cần phân biệt hợp đồng kỳ hạn với hợp đồng tương lai hàng hóa. Forward Contract chủ yếu dựa trên thỏa thuận giữa các bên, trong khi Futures Contract được chuẩn hóa và tổ chức giao dịch qua Sở giao dịch.

Ví dụ về hợp đồng kỳ hạn

Một ví dụ về hợp đồng kỳ hạn có thể được minh họa qua doanh nghiệp chế biến cà phê.

Giả sử doanh nghiệp dự kiến cần mua 100 tấn cà phê sau ba tháng. Giả sử giá cà phê hiện tại là 100 triệu đồng/tấn và doanh nghiệp lo ngại giá nguyên liệu sẽ tăng.

Doanh nghiệp và nhà cung cấp ký Forward Contract với mức giá 102 triệu đồng/tấn, thực hiện sau ba tháng.

Khi đến thời điểm thực hiện:

• Nếu giá thị trường tăng lên 110 triệu đồng/tấn, doanh nghiệp vẫn mua theo mức 102 triệu đồng/tấn đã thỏa thuận.
• Nếu giá giảm xuống 95 triệu đồng/tấn, doanh nghiệp vẫn thực hiện theo mức 102 triệu đồng/tấn.

Hợp đồng kỳ hạn ví dụ trên cho thấy mục tiêu của doanh nghiệp không nhất thiết là dự báo chính xác giá cà phê, mà là xác định trước chi phí nguyên liệu để giảm sự bất định trong hoạt động kinh doanh.

Câu hỏi thường gặp về hợp đồng kỳ hạn

Hợp đồng kỳ hạn có cần ký quỹ không?

Không nên mặc định mọi hợp đồng kỳ hạn đều “không ký quỹ”. Forward Contract có tính thỏa thuận cao nên yêu cầu về tài sản bảo đảm, đặt cọc hoặc các biện pháp quản lý rủi ro có thể phụ thuộc vào cấu trúc hợp đồng và các bên tham gia.

Hợp đồng kỳ hạn được giao dịch ở đâu?

Nếu xét Forward Contract theo nghĩa truyền thống, hợp đồng kỳ hạn được giao dịch ở thị trường OTC, tức các điều khoản được thỏa thuận giữa các bên thay vì giao dịch dưới dạng một hợp đồng chuẩn hóa trên sở giao dịch.

Hợp đồng kỳ hạn có thể đóng trước ngày đáo hạn không?

Khả năng chấm dứt, điều chỉnh hoặc tất toán trước thời hạn phụ thuộc vào điều khoản hợp đồng và thỏa thuận giữa các bên. Đây là một điểm khác với hợp đồng tương lai có thị trường tập trung và cơ chế giao dịch đối ứng.

Hợp đồng kỳ hạn có phải hợp đồng tương lai không?

Không. Forward Contract và Futures Contract đều liên quan đến một giao dịch trong tương lai nhưng khác nhau về mức độ chuẩn hóa, nơi giao dịch, thanh khoản, ký quỹ và cơ chế quản lý rủi ro đối tác.

Ai thường sử dụng hợp đồng kỳ hạn?

Hợp đồng kỳ hạn có thể được sử dụng bởi doanh nghiệp, tổ chức hoặc các chủ thể có nhu cầu xác định trước điều kiện giao dịch trong tương lai, đặc biệt khi cần quản trị rủi ro liên quan đến biến động giá, tỷ giá hoặc các yếu tố thị trường khác.

Kết luận

Hiểu hợp đồng kỳ hạn là gì là bước quan trọng để phân biệt các công cụ phái sinh có cơ chế hoạt động khác nhau. Forward Contract cho phép các bên xác định trước điều kiện của một giao dịch trong tương lai và có tính linh hoạt cao, vì vậy có thể được sử dụng trong hoạt động phòng ngừa rủi ro.

Tuy nhiên, tính linh hoạt cũng đi kèm những vấn đề như rủi ro đối tác và thanh khoản. Đặc biệt, người mới cần phân biệt rõ hợp đồng kỳ hạn với hợp đồng tương lai được chuẩn hóa và giao dịch qua sở giao dịch.

Bạn có thể tiếp tục theo dõi các bài viết tại Edu Trade để tìm hiểu thêm về hợp đồng tương lai, cơ chế phòng ngừa rủi ro giá và kiến thức nền tảng của thị trường hàng hóa phái sinh.

Ngoài ra, bạn có thể đọc thêm một số thông tin liên quan tại các bài viết:

• Đầu tư phái sinh là gì? Các đối tượng tham gia thị trường hàng hóa phái sinh
• Hợp đồng tương lai trong giao dịch hàng hóa là gì? Cách hoạt động và giao dịch
• Giao dịch giao ngay và tương lai khác nhau như thế nào?